Αρχική Άρθρα “Ἐγγύα, πάρα δ’ ἄτα (οι εγγυήσεις οδηγούν στην καταστροφή)” του Κωνσταντίνου Τσίπρα

“Ἐγγύα, πάρα δ’ ἄτα (οι εγγυήσεις οδηγούν στην καταστροφή)” του Κωνσταντίνου Τσίπρα

 

Γράφει ο Κωνσταντίνος Τσίπρας, Διδάκτωρ Κλασικής Φιλολογίας ΕΚΠΑ 

Τούτη εδώ η διφορούμενη ως προς την ερμηνεία της ρήση του Χίλωνος του Λακεδαιμονίου, αν και κάποιος αμέσως θα εικάσει ότι έχει  οικονομικό περιεχόμενο- δεδομένου ότι η πρωτογενής και επιφανειακή σημασιοδιότησή του είναι ότι η παροχή εγγυήσεων  για το χρέος ή την οφειλή κάποιου άλλου θα οδηγήσει τον εγγυητή στην οικονομική καταστροφή – εν τούτοις διεισδύοντας και διευρύνοντας τη σημασία της, θα έλεγα ότι αντικατοπτρίζει τόσο τη σημερινή τραγική πραγματικότητα όσο και  εν γένει ένα κυρίαρχο χαρακτηριστικό τόσο της πολιτικής ζωής όσο και της κοινωνικής συμπεριφοράς.

Η ως άνω ερμηνευτική εκδοχή αυτής της ρήσης περιορίζει καταφανώς και συστέλλει φανερά το ουσιαστικό νόημα του αποφθέγματος. Η ρήση αυτή αποτελεί ένα καμπανάκι κινδύνου, μια σαφή προειδοποίηση για τον κίνδυνο που ελλοχεύει από την αποχαύνωση και τον εφησυχασμό, όταν θεωρούμε ότι τα πάντα γύρω μας είναι δεδομένα και εγγυημένα και νομοτελειακά οδηγούν σε μια προδιαγεγραμμένη πορεία, την οποία δεν έχουμε επιλέξει , αλλά την ανεχόμαστε a priori  μην μπορώντας να την αντιστρέψουμε ή να την αποτρέψουμε εξαιτίας της παθητικοποίησης – στην οποία τόσα χρόνια υποτιθέμενης ευημερίας εθιστήκαμε- και της αδράνειας απέναντι σε κάτι προκαθορισμένο. Ο άνθρωπος απαράσκευος και απροετοίμαστος για τις ραγδαίες αλλαγές είναι μοιραίο και νομοτελειακά επιβεβλημένο να μην μπορεί να αποδεχτεί τη νέα κατάσταση και έτσι μοιάζει αδύναμος να προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα, οδηγούμενος έτσι στην καταστροφή, την οποία δεν επέλεξε, αλλά δεν έκανε και τίποτα όμως, για να την προλάβει. Ως άλλος Επιμηθέας λειτουργεί σήμερα ο άνθρωπος, ως πολιτικό και κοινωνικό ον. Δεν προνοεί, δεν προετοιμάζεται , δεν αφουγκράζεται τις μεταβολές των καιρών. Βρίσκεται έτσι μετέωρος, ετεροκατευθυνόμενος, άβουλος, ανέστιος και ενεός απέναντι σ΄αυτό που κατατρώγει τη ζωή του αργά και βασανιστικά. Διαβεβαιώσεις δεν υπάρχουν. Καθημερινή προσπάθεια υπάρχει, ώστε με αγώνα να μπορέσουμε να αποκλείσουμε – όσο είναι εφικτό- το κακό, και ιδιαίτερα το κακό που μπορεί να φτάσει από τη δική μας αβλεψία και αβελτηρία.

Δεν είναι δυνατό και λογικά ορθό να θεωρεί ο άνθρωπος τίποτε δεδομένο, αλλά οφείλει να αντιλαμβάνεται τις ιστορικές, κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες και πάντοτε να είναι  προετοιμασμένος, ώστε να μην αντιμετωπίσει την έκπληξη, που προκαλεί πανικό, ο οποίος επιφέρει τον κόλαφο, που οδηγεί σε ισοπέδωση του ατόμου και της ζωής του, πολλές φορές και με δική του ευθύνη. Μια ευθύνη που μονίμως απεκδύεται ο σύγχρονος μετατεχνολογικός άνθρωπος και την επιρρίπτει είτε στις λανθασμένες ενέργειες των αρχόντων είτε στο αναπάντεχο – που στην ουσία ήταν αναμένομενο, αφού ερχόταν, αλλά ο ίδιος είχε κλειστά τα μάτια του νου και της ψυχής του- είτε στην πραγματική – ή εσκεμμένη-  άγνοιά του είτε στους άλλους που δεν τον προειδοποίησαν. Ο καθένας ατομικά στο απυρόβλητο.

Τα τελευταία  χρόνια ο νεοέλληνας είδε και βίωσε με άγριο και βάρβαρο τρόπο τη μετάβαση από τον επίπλαστο υλικό ευδαιμονισμό των προηγούμενων ετών και  της πλήρους  μακαριότητας που του προσέφερε αφειδώς ο άκριτος και ανεξέλεγκτος καταναλωτισμός – με ξένα αργύρια- στην απόλυτη δυστυχία και μιζέρια της οικονομικής αποσάθρωσης που επέφεραν τα μνημόνια , η υπερφορολόγηση και η απομύζηση του μόχθου του, εξαιτίας τόσο της κακοδιαχείρισης των προηγούμενων ετών όσο και εξαιτίας της υποβάθμισης της προσωπικότητάς του ως ενός όντος που έμαθε να στομώνεται με ύλη και να ανοίγει το στόμα του μόνο για να φάει και όχι για να μιλήσει ουσιαστικά. Αλλά το χειρότερο είναι ότι στόμωσε το πνεύμα του και η ψυχή του. Ο άνθρωπος δεν προετοιμαζόταν για το μέλλον, αλλά ζούσε το παρόν του, μπούκωνε με αέρα και πίστευε ότι ζούσε στην πραγματικότητα. Και τώρα που ήρθε η ώρα της ανατροπής, ο καθένας αντιδρά με διαφορετικό τρόπο. (Όταν διψάσεις, είναι πολύ αργά για να ανοίξεις πηγάδι – Ιαπωνική παροιμία). Άλλος την αντιμετωπίζει με δυσθυμία, άλλος οργίζεται με τους ιθύνοντες και τις επιλογές του, άλλος συμπεριφέρεται βίαια, άλλος αυτοκτονεί, άλλος εγκλωβίζεται στο εγώ του και άλλος θλίβεται υποκριτικά – όπως πολλοί πολιτικοί- , ενώ άλλοι απλά ανέχονται και προσπαθούν να ξεπεράσουν τη μιζέρια τους, πιστεύοντας σε μια οπτιμιστική θεώρηση του κόσμου.

Ζούμε σε μια εποχή κατάρρευσης των βεβαιοτήτων, κατάρρευση των ιδεολογιών, με την έννοια της ιδέας που παράγει έργο και δυναμισμό για βελτίωση της ζωής που μας δόθηκε ως ύψιστο δώρο, και όχι ως μιας ιδέας που επιδαψιλεύει σκοπιμότητες, πολιτικές, οικονομικές ή κοινωνικές , και προσπαθεί να επιβάλλει ένα σύστημα αξιών ως το καλύτερο, αγνοώντας το σύνολο της κοινωνίας και υποστηρίζοντας ομάδες ή ομαδοποιήσεις που καθίστανται συχνά επικίνδυνες για τους πολλούς. Ζούμε σε μια περίοδο κατακρήμνισης  της δημοκρατίας ως  πολιτεύματος που βασίζεται στην ισότητα, την αξιοκρατία, τον πνευματικό πλουραλισμό και την αίσθηση της υπεράσπισης του συμφέροντος του συνόλου. Παρατηρούμε την κατάρρευση του κοινοβουλευτισμού και του εποικοδημητικού διαλόγου.

Και όλα αυτά τα βιώνουμε με τον πιο βίαιο τρόπο, γιατί ήμασταν – ως πολίτες, ως πολιτικό προσωπικό, ως ηγέτες, ως κοινωνικές μονάδες σε μια συλλογική τάξη- απροετοίμαστοι να τα αντιμετωπίσουμε εδώ και πολλά χρόνια. Δεν κάναμε τίποτα, για να διαμορφώσουμε το μέλλον μας, αλλά κάναμε τα πάντα, για να το απεμπολήσουμε στο βωμό ενός μακάριου παρόντος. (Μηδέν τῆς τύχης, ἀλλά πάντα τῆς εὐβουλίας και τῆς προνοίας = Τίποτα δεν εξαρτάται από την τύχη, αλλά από την ορθή κρίση και την προνοητικότητα –– Πλουτάρχου Ηθικά, Περί τύχης). Ας το αντιληφθούμε επιτέλους ότι εγγυήσεις δεν υπάρχουν, ποτέ δεν υπήρχαν και ούτε θα υπάρξουν. Την εγγύηση για κάτι μελλοντικό μπορεί να τη διαμορφώσει ο άνθρωπος, αφού πρώτα όμως αντιληφθεί ότι τίποτε δεν είναι δεδομένο, τίποτε δεν προσφέρεται σε χρυσά πιάτα, τίποτε δεν δημιουργείται άκοπα και χωρίς προγενέστερη προετοιμασία. Οι ατομικιστικές καταβολές, που κρατούν τον καθένα δέσμιο μιας ωφελιμιστικής στάσης ζωής πρέπει να αποβληθούν.

Τούτη εδώ η οικονομική κρίση έδειξε στον άνθρωπο ότι θα πρέπει να πετάξει τα παραμορφωτικά γυαλιά και να πάψει να ζει με ψευδαισθήσεις. Ας προσπαθήσει ο καθένας-  απλός πολίτης, πολιτικός, μέλος της κοινωνίας-  μέσα στο πλαίσιο της συλλογικότητας και της δημιουργικής  λογικής να ξεφύγει από τις σκιές που τον κατατρύχουν, να δει το μέλλον του και πάντοτε να είναι προετοιμασμένος, δεδομένου ότι τα εχέγγυα δεν υπάρχουν. Η ρήση του Χίλωνα είναι μια προτροπή απελευθέρωσης από κατεστημένες ιδέες, από αξίες απαρχαιωμένες και αναχρονιστικές. Είναι μια ώθηση στην αγωνιστικότητά μας για την πραγμάτωση της ελευθερίας, στην κοινωνική μας συνείδηση, στη συνεννόηση και συνεργασία όλων, ώστε να μπορέσουμε να δημιουργήσουμε το κατάλληλο υπόβαθρο για ένα καλύτερο μέλλον, με όσο γίνεται μεγαλύτερη βεβαιότητα και σιγουριά.

πρίν τι κακόν παθέειν. ῥεχθέν δέ τε νήπιος ἔγνω (Σε ελεύθερη απόδοση = Το θέμα είναι να λογαριάζεις πριν πάθεις κάποιο κακό. Ακόμη και ο άμυαλος άνθρωπος, όταν πάθει, βάζει μυαλό). Ομήρου Ιλιάδα,  Ρ 32

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ  Σ.  ΤΣΙΠΡΑΣ
Διδάκτωρ Κλασικής Φιλολογίας ΕΚΠΑ 

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.