Αρχική Άρθρα Όσιος Λουκάς: Ένα σημαντικό βυζαντινό μνημείο, λιγότερο από 1,5 ώρα μακριά από...

Όσιος Λουκάς: Ένα σημαντικό βυζαντινό μνημείο, λιγότερο από 1,5 ώρα μακριά από τη Λαμία (Φωτογραφίες)

Στις δυτικές πλαγιές του Ελικώνα, κοντά στην αρχαία Στείριδα, βρίσκεται το μοναστήρι του Οσίου Λουκά.  Πρόκειται για ένα εντυπωσιακό σύνολο κτισμάτων που δεσπόζει σε ολόκληρη την κοιλάδα ενώ το φυσικό τοπίο που περιβάλλει το χώρο είναι εκπληκτικής ομορφιάς.

Μια επίσκεψη στον Όσιο Λουκά ενδιαφέρει σίγουρα όλους μας καθώς πρόκειται για το σημαντικότερο ίσως μνημείο της μεσοβυζαντινής εποχής στον ελλαδικό χώρο.

Η μονή του Οσίου Λουκά υπήρξε σημαντικό μοναστικό και πνευματικό κέντρο σε όλη τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή περίοδο.  Ιδρύθηκε από τον Όσιο Λουκά το Στειριώτη, στα μέσα περίπου του 10ου αιώνα.  Στη θέση αυτή υπήρχε άλλοτε ιερό της Δήμητρας και πιο πάνω η ακρόπολη του αρχαίου Στειριού.  Στους τοίχους του καθολικού έχουν ενσωματωθεί μεγάλες πέτρες από αρχαία κτίσματα της περιοχής.

Για να χτιστεί αυτό το μεγαλοπρεπές κτίσμα χρειάστηκαν σίγουρα ένας μεγαλοφυής αρχιτέκτονας, ένας φωτισμένος ηγούμενος και χωρίς αμφιβολία αυτοκρατορική οικονομική στήριξη ή πλουσιοπάροχη χορηγία ισχυρών προκρίτων της περιοχής της Θήβας.

Η οικοδομή του Καθολικού, που τοποθετείται χρονολογικά στις δεκαετίες του 11ου αιώνα, αποδίδεται, σύμφωνα με την παράδοση σε τρεις αυτοκράτορες του Βυζαντίου: Τον Ρωμανό Β΄ (959-963), τον Βασίλειο τον Βουλγαροκτόνο (976-1028) και τον Κωνσταντίνο Θ΄ τον Μονομάχο (1042-1056).

Ο αρχιτεκτονικός τύπος του ναού και η εικονογράφηση

Τον 9ο – 10ο αιώνα δημιουργείται ένας νέος τύπος ναού ο σταυροειδής με τρούλο, ναός με μικρότερες διαστάσεις σε σχέση με τη βασιλική, που οι χώροι του αναπτύσσονται γύρω από ένα πυρήνα που είναι ο τρούλος. Ο ναός του Οσίου Λουκά αποτελεί μια παραλλαγή.  Πρόκειται για οκταγωνικό τύπο, με οκταστήρικτο δηλαδή τρούλο, όπου ο χώρος της εκκλησίας διευρύνεται πολύ. Τα οκταγωνικά μνημεία είναι λίγα και οφείλονται κυρίως στη γενναιοδωρία αυτοκρατόρων ή μεγάλων μοναστικών κοινοτήτων, ενώ κοσμούνται με εντυπωσιακά ψηφιδωτά.

Διαφορετικό είναι και το σύστημα εικονογράφησης από τους άλλους ναούς της εποχής καθώς εδώ πλεονάζουν οι μεμονωμένες μορφές των αγίων.

Ο τρούλος του Οσίου Λουκά έχει διάμετρο σχεδόν 9 μέτρα. Ο κυρίως ναός χωρίζεται οριζόντια σε δύο ορόφους, από έναν περιμετρικό διάδρομο στηριγμένο σε κίονες. Ο χώρος φωτίζεται από πολλά παράθυρα που αναδεικνύουν τις καμπύλες επιφάνειες των ψηφιδωτών και τη στιλπνότητα του μαρμάρου των τοίχων.

Πρόκειται για τους καλύτερα σωζόμενους εσωτερικά βυζαντινούς ναούς. Ψηφιδωτά κοσμούν το ιερό, τον κυρίως ναό και το νάρθηκα και τοιχογραφίες τα γωνιακά παρεκκλήσια και την κρύπτη.  Σώζονται επίσης η μαρμαροεπένδυση των τοίχων, ή άλλως ορθομαρμάρωση, και το δάπεδο, που είναι στρωμένο σε γεωμετρικούς συνδυασμούς από πλάκες χρωματιστών μαρμάρων, που περιβάλλονται από διακοσμητικά πλαίσια φτιαγμένα με την τεχνική του opus sectile.

Ένας επιβλητικός Χριστός Παντοκράτωρ βρίσκεται πάνω από την πύλη που οδηγεί στον ναό. Δεξιά κι αριστερά του σκηνές από τη ζωή του Χριστού, Σταύρωση και Ανάσταση.  Οι θόλοι εικονίζουν τη Θεοτόκο, αρχαγγέλους και πολλούς αγίους. Απόστολοι έχουν τοποθετηθεί στα ενδιάμεσα τόξα.

Τα ψηφιδωτά απεικονίζουν τέσσερις ευαγγελικές σκηνές  (Ευαγγελισμός (σήμερα κατεστραμμένος), Γέννηση, Υπαπαντή και Βάπτιση), καλύπτουν τα ημιχώνια στον κυρίως ναό και τέσσερις από τον κύκλο του Θείου Πάθους (Νιπτήρας, Σταύρωση, Ανάσταση και Ψηλάφιση του Θωμά) συμπληρώνουν τον χριστολογικό κύκλο του νάρθηκα.

Πρόκειται για σπάνιο σύστημα διακόσμησης που μαρτυρεί σύνθετη και βαθειά θεολογική σκέψη. Οι άγιοι που εικονίζονται είναι κυρίως μοναχοί, ιεράρχες και στρατιωτικοί. Η προτίμηση για τους τελευταίους ερμηνεύεται από το γεγονός ότι η Αυτοκρατορία που διεξήγαγε διαρκώς μακρούς πολέμους είχε πάντοτε ανάγκη τη βοήθεια και την προστασία των στρατιωτικών αγίων και ιδιαιτέρως κατά τον 10ο και 11ο αιώνα που απειλήθηκε σοβαρά από Άραβες και Βουλγάρους.

Σκηνές του Θείου Πάθους έχουν επιλεγεί για το βορειοδυτικό παρεκκλήσιο και την κρύπτη συνάδοντας προς την ταφική χρήση των δύο χώρων ενώ στο νοτιοδυτικό παρεκκλήσι που προοριζόταν για βαπτίσεις και τον καθαγιασμό των υδάτων η εικονογράφηση σχετίζεται με το Μυστήριο της Βαπτίσεως και τη μεγάλη γιορτή της χριστιανοσύνης, τα Φώτα.

Ιδιαίτερη θέση έχει η εικόνα του Οσίου Λουκά, πάνω από το χώρο όπου φυλάσσονται τα λείψανά του.

Οι συμμετρικές και ολιγοπρόσωπες συνθέσεις προβάλλουν σε χρυσό ή γαλάζιο κάμπο που υποβάλλει έναν κόσμο υπερβατικό, ενώ μέσω της λιτής χρωματικής κλίμακας γίνεται εμφανής η σοφή αρμονία στο συνδυασμό των χρωμάτων.

Η τεχνική εκτέλεση είναι άψογη, με γραμμική τεχνοτροπία που απομακρύνεται συνειδητά από την κλασική παράδοση ενώ την τάση αυτή βρίσκουμε και σε άλλα σημαντικά μνημεία όπως η Παναγία των Χαλκέων στη Θεσσαλονίκη, η Αγία Σοφία του Κιέβου αλλά και τα παλαιότερα ψηφιδωτά του Αγίου Μάρκου της Βενετίας που καταδεικνύουν πως υπεύθυνος για αυτά πρέπει να ήταν κάποιος μεγάλος ζωγράφος της Βασιλεύουσας.

Ο σεισμός του 1539 κατέστρεψε μεγάλο μέρος της ψηφιδωτής διακόσμησης του ναού και εικάζεται πως η αγιογράφηση προσπάθησε να αναπαράγει τα κατεστραμμένα ψηφιδωτά, έναν κεντρικό Παντοκράτορα με τη Θεοτόκο και πέντε αγγέλους, προφήτες ανάμεσα στα παράθυρα του τυμπάνου.

 

Όλγα Καλογήρου
Πολιτισμολόγος

 

Βιβλιογραφία:

Ναυσικά Πανσελήνου, “Βυζαντινή Ζωγραφική – Η βυζαντινή κοινωνία και οι εικόνες της”, εκδ. Καστανιώτη, 2000

Τζων Λόουντεν, “Πρώιμη Χριστιανική & Βυζαντινή Τέχνη”, εκδ. Καστανιώτη, 2003

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.